Taiwan viert 'VOC 2002-feest' volop mee

"Met komst Hollanders begon de geschiedenis van Taiwan"

In 2002 zal Nederland bol staan van de VOC-activiteiten. Het is dan 400 jaar geleden dat de Verenigde Oostindische Compagnie werd opgericht. Maar, niet alleen in ons land wordt daar uitvoerig bij stilgestaan. Zo zal Taiwan als ex-VOC nederzetting vol enthousiasme inhaken op wat de organisatie van VOC 2002 vooral een 'Hollandse feestje' noemt. Met exposities (ondermeer in het prestigieuze National Palace Museum te Taipei) en congressen staat Taiwan stil bij de korte, maar nadrukkelijke, aanwezigheid van de Roodharige Barbaren op het eiland, toen Formosa genoemd. Immers: met de komst van de Hollanders begon de geschiedenis van Taiwan.

Het Hollandse fort Zeelandia, door kunstenaar Vingboons.

Nog maar zo'n luttele tien jaar is er sprake van serieus onderzoek naar het verleden van Taiwan door Taiwanese historici zelf. De reden hiervan is, aldus historicus prof. Chen Kuo-tung, dat Taiwan tot die tijd doorlopend was geregeerd door buitenstaanders: Hollanders en Spanjaarden in de 17e eeuw, de Chinezen van het vasteland - de Qing-dynastie -, de Japanners gedurende vijftig jaar in de 20e eeuw, en na 1949 de Kuomintang, nationalisten onder aanvoering van Chiang Kai-shek, die hun toevlucht vonden op Taiwan.
"Tot 1987 heerste op Taiwan een strikt regime, ondersteund door de Wet op de Noodtoestand die als verdedigingsmaatregel werd ingesteld tegen het communistische vasteland. In 1987 werd de Wet opgeheven en kwam de eerste op Taiwan geboren president aan de macht, Lee Teng-hui. Voor het eerst durfden de Taiwanezen zich uit te spreken. Voor ons, historici, brak een gouden tijd aan. We kregen het recht om de geschiedenis van ons land te leren kennen", aldus professor Chen. Hij is een half jaar in Nederland, waar hij de Europese leerstoel Chinese Studies bekleedt aan het International Institute for Asian Studies in Leiden.

De Nederlandse periode in Taiwan in de 17e eeuw was kort, maar de 38 jaar durende aanwezigheid had een grote invloed op de verdere vorming van Taiwan. "In feite begon met de VOC de geschiedenis van ons land", aldus Chen. "De Hollanders zorgden ervoor dat de eerste geschriften verschenen, een zeer belangrijke bron van informatie voor ons". Professor Chen doelt met name op de Dagregisters van kasteel Zeelandia, het bestuurscentrum van de kooplieden aan de westkust van Taiwan. Van 1629 tot 1662 werden dit dagelijks verslag geschreven. De Taiwanese historicus Chiang Shu-sheng is al enige tijd bezig de 4 dikke delen omvattende Dagregisters te vertalen in het Chinees. Deel een is inmiddels verschenen. Chiang: "De teksten betreffen voornamelijk de handelsaspecten, maar geven ook veel inzicht in het dagelijks bestaan van de VOC dienaren. Ze leefden er met relatief veel mensen op een beperkte ruimte en hun leven was vaak saai. Conflicten, ruzies en ook zelfmoorden waren het gevolg. De ruzies inclusief de opgelegde straffen staan allemaal beschreven".

Van groot belang voor de Taiwanese historici zijn met name de gedetailleerde landkaarten, de geografische aantekeningen en de beschrijvingen van de lokale bevolking. De inheemse bevolking van Taiwan bestond uit verschillende groepen, van austronesische afkomst. In het moderne Taiwan leven nog een kleine 400.000 van deze aborigines. Op een bevolking van 22 miljoen, voor de rest bestaande uit Han-Chinezen, is dit niet veel. De laatste jaren echter is er grote belangstelling voor de cultuur van deze bevolkingsgroepen: ook zij maken deel uit van de geschiedenis van Taiwan.

Voor de lokale bevolking betekende de komst van de VOC uiteindelijk een catastrofe. Professor Chen: "De stammen leefden in een los verband, zelfs een leider ontbrak. Ze leefden met name van de hertenjacht en deden aan koppensnellerij, voornamelijk als amusement; in feite hadden ze een goed leventje".
Daaraan kwam een eind aan toen de VOC besloot gebieden te gaan exploiteren voor de landbouw, en pachters aan te trekken vanuit het vasteland van China. Daarmee verdwenen jachtgebieden en ontstonden spanningen met de Chinese nieuwkomers. Geregeld braken opstanden uit onder de aboriginals. Maar ook de Chinezen kwamen in verzet, met name toen zij vanaf 1640 werden verplicht hoofdelijke belasting te betalen. Een zo'n opstand, in 1657, kostte 4000 Chinese boeren leven.

Rust en gehoorzaamheid, dat hadden de Hollanders nodig. Alleen dan kon geld verdiend worden en dat was toch de reden waarom men in Taiwan was gekomen. 'Verzeild geraakt' is eigenlijk een beter woord: in feite was vestiging op Taiwan geen bewuste keus van de VOC geweest. Directe, vrije handel met het Chinese keizerrijk verkrijgen, dat was de al jarenlang gekoesterde wens van de Compagnie. De pogingen om met Chinese autoriteiten te onderhandelen liepen echter op niets uit. Zo eindigde een drieste aanval op Macao in 1622 abrupt, toen de Jezuiet en sterrenkundige Adam Schall met astronomische precisie mikte op een Hollandse oorlogsbodem en daarbij de kruitvaten aan boord raakte. Na een kort avontuur op de eilandengroep Pescadores voor de westkust van Taiwan, vestigden de kooplieden zich op het hoofdeiland om er een entrepot op te zetten voor de handel tussen Japan en Batavia. Chinese handelaren zagen hun nering bedreigd en verhinderden deze poging met succes. Noodgedwongen begon men vanaf de jaren 1630 het eiland zelf te exploiteren, en zowaar: dit bleek een schot in de roos. Taiwan werd zelfs de eerste landbouwkolonie van de VOC. De aanplant van suiker en rijst verliep voorspoedig en dit zouden belangrijke Taiwanese producten blijven tot halverwege de 20e eeuw.

Door dit economische succes was de de leiding van de VOC op het eiland Taiwan inmiddels gaan zien als haar territoriaal eigendom. Bestuurd werd vanuit kasteel Zeelandia, het grootste Hollandse fort in Azie in die tijd. Het werd gebouwd op een landtong aan de westkust. Overblijfselen ervan zijn nog altijd te zien, maar zijn inmiddels omringd door de bebouwing van de moderne stad Tainan. De huidige Taiwanese regering heeft grootste plannen met Zeelandia en de andere overblijfselen uit de VOC-tijd. Verdere conservering is in de planning, een en ander in afwachting van financiele en technische know-how.

Overbijfselen van fort Zeelandia

De in Den Haag gevestigde architect Holger de Kat is gespecialiseerd in restauraties van monumentale bouw. In Japan is hij betrokken bij de reconstructie van twee Hollandse packhuijsen in Hirado. Hij was afgelopen oktober te gast in Taiwan en bezocht onder meer de overblijfselen van forten rond Tainan. Met name voor fort Zeelandia (zie foto hierboven) ziet hij goede mogelijkheden voor verdere conservering en vaststelling van alle fases van bouw die aan het oorspronkelijke fort zijn toegevoegd: "Het is zeker dat het fort eerst is opgebouwd uit palissaden, die later zijn vervangen door gemetselde bakstenen muren. De oorsprong van de stenen vraagt nader onderzoek, maar het lijkt al zeer onwaarschijnlijk dat deze uit Batavia zijn aangevoerd. Een groot geluk is dat we kunnen beschikken over plattegronden en geveltekingen tekeningen uit die tijd. Op de betrouwbare afbeelding van David de Solemne uit circa 1635 is duidelijk architectuur van het toenmalige Zeelandia te zien".
Tekening van fort Zeelandia door David Solemne (ca. 1635).

In elk geval staat eerst nieuwbouw van het National Museum of History op stapel. Naar verwachting wordt dit in 2004 geopend en krijgt het een nieuw, veelzeggend, naambordje op de deur: 'National Taiwan History Museum'. Het museum wordt gesitueerd in een ecologisch park van zoutwater flora en fauna. De keuze van lokatie, ten noorden van Tainan, geeft al aan dat de Hollandse periode een belangrijke plaats in het museum zal innemen. In de stad Tainan zijn tevens overblijfselen te zien van het Hollandse fort Provintia.
Op een landtong in de binnenzee waaraan ook Zeelandia was gebouwd, lag de redoute Zeeburg waar bij eerste orienterende opgravingen omgevallen muren zijn gevonden en resten keramiek. Tot slot is er fort Vlissingen, waarvan de funderingen nog moeten worden gelokaliseerd. Goed intact is voorts het fort Anthonij, in het Chinees Hongmaocheng (Fort der Roodharigen) geheten, even ten noorden van de Taiwanese hoofdstad Taipei. Deze versterking was gebouwd door de Spanjaarden (Fort San Domingo) en werd na korte strijd door de Hollanders veroverd. Ook het Spaanse kasteel in Keelung werd op de Spanjaarden veroverd.

Tot een volledige 'pacificatie' van het eiland door de VOC is het echter nooit gekomen. De winsten uit de landbouw waren weliswaar gigantisch, maar onder de oppervlakte smeulde het. De genoemde opstanden onder aboriginals en Chinezen bezorgden de Hollanders handenvol werk en tevens dreigde gevaar van buiten. Een gevaar, dat door miscommunicatie met de Hoge Regering in Batavia niet op tijd werd herkend en uitliep op het verlies van Taiwan.

In China rommelde het. De laatste Ming-keizer had zich in 1644 in Peking verhangen waarop een nieuwe dynastie, die van de Qing, in het zadel kwam. De werkelijke macht moest echter nog flink worden bevochten. Zo huisde in China's zuidoosten een Ming-loyalist, de koopman-avonturier Cheng Zhenggong, die zijn basis had aan de kust, tegenover Taiwan.

Deze Cheng, door de Hollanders Koxinga genoemd, werd door de Qing-legers steeds verder in het nauw gedreven. Een uitgelezen toevluchtsoord was uiteraard Taiwan. Met een aanzienlijke vloot jonken en zo'n 25.000 soldaten verscheen Koxinga op 30 april 1661 voor de Taiwanese kust. Al na vier dagen moest de VOC, die slechts beschikte over ruim duizend manschappen en een kleine kruitvoorraad, het kleine fort Provintia opgeven. Langer duurde het beleg van het veel sterkere fort Zeelandia, maar ook daar werd uiteindelijk in januari 1662 de witte vlag gehesen. Op het plein bij de ruines van Provintia staat een moderne bronzen beeldengroep, voorstellende de gouverneur op Taiwan, Coyet, die met gebogen hoofd de fiere veldheer Koxinga tegemoet treedt (Zie foto). Koxinga betrok met zijn clan fort Zeelandia, maar overleed nog geen jaar later. Zijn zoon en vervolgens kleinzoon, die hem opvolgden, hielden niet lang stand. In 1683 veroverden de Qing-legers het eiland.
Coyett geeft zich over aan Koxinga.

Zo kreeg een op zich succesvol VOC-avontuur een abrupt en definitief einde. Batavia had te laat en met veel tegenzin gereageerd; men vond de roep om hulp vanuit Zeelandia maar 'oud wijfs ijdel geklap'. Zowel in Zeelandia als in Batavia werd geweifeld en getwijfeld, wat leidde tot grote beoordelingsfouten van de situatie. De onderlinge rivaliteit en slechte verhoudingen verergden de zaak nog verder. In modernere tijden was deze 'val van Taiwan' zeker met een parlementaire enquete geeindigd.

Koxinga wordt sinds mensenheugenis als een nationale held beschouwd in zowel China als Taiwan - en ook een beetje in Japan, omdat Koxinga's moeder Japanse was. Zo staat in Xiamen (Amoy) een reusachtig uit beton opgetrokken standbeeld van hem aan de diepzee-haven met zicht op Taiwanees grondgebied, als ware hij gereed om opnieuw richting Taiwan op te trekken. In de Volksrepubliek China wordt een beeld van hem geschetst als verdrijver van de 'imperialisten van Taiwan'. "Belangrijker nog", aldus professor Chen, "is dat hij in China wordt gezien als de man die de 'herovering van Taiwan' mogelijk maakte. Hij fungeert als symbool om de natie bijeen te houden".

Op Taiwan wordt hier vanzelfsprekend anders over gedacht. Chen Kuo-tung: "De meeste historici op Taiwan, onder wie ikzelf, willen de verovering door Koxinga niet benadrukken als een heroische daad. Wij worden immers nog altijd bedreigd door de Volksrepubliek, zoals een aantal jaren geleden met de raketoefeningen voor onze kust. Een hernieuwde verovering is het laatste dat wij wensen. Wij beschouwen Koxinga niet als de man die Taiwan heroverde, zoals op het vasteland wordt gesteld, maar als degene die Taiwan overnam. In die zin neemt de periode Koxinga een belangrijke plaats in in onze geschiedenis en daarom ook zijn de herdenkingen in 2002 niet alleen gericht op de VOC periode, maar ook op de herdenking van Koxinga's komst in 1662. Beiden zijn deel van ons verleden".

Intussen werken historici als professor Chen naarstig aan het zichtbaar maken van het verleden. Zij worden ondermeer gesteund door de VN organisatie Unesco, die medefinancierder is van projecten als TANAP en de Atlas of Mutual Heritage. Het TANAP (Towards a New Age of Partnership) project is dit jaar gestart onder leiding van de Leidse historicus en sinoloog prof. Leonard Blusse. Dit heeft als doel onderzoekers uit ex-VOC gebieden ondermeer 17e eeuws Nederlandse te leren, zodat zij VOC bronnen toegankelijk kunnen maken in eigen land. TANAP-coordinator voor Taiwan is professor Chen; volgend jaar gaan de eerste jonge Taiwanese onderzoekers aan de slag.

Het twee jaar geleden in Den Haag gestarte Atlas-project heeft als doel een digitaal museum, met voornamelijk beeldmateriaal, te creeren waarin alle gebieden uit de VOC-periode worden beschreven. Tot slot wordt gewerkt aan een Culturele Databank van Taiwan, eveneens een digitaal museum, maar dan uitsluitend over de perioden uit de Taiwanese geschiedenis.

Al met al is er voldoende stof om in Taiwan in 2002 flink uit te kunnen pakken met exposities en congressen. Het National Palace Museum te Taipei (dat duizenden kostbare kunstwerken bevat uit Chinese keizerlijke collecties die in 1949 door Chiang Kai-shek op zijn vlucht naar Taiwan zijn meegevoerd) krijgt volgend jaar zomer vrijwel de gehele VOC-afdeling in bruikleen van het Westfries Museum in Hoorn. Directeur van het Westfries Museum Ruud Spruit: "Toen het Palace Museum ons om de bruikleen vroeg moest ik even slikken: zoveel materiaal uitlenen, en dat in ons VOC jaar. Toch hoefden we niet lang na te denken; het is fantastisch dat tenminste een VOC-land zo'n belangstelling heeft voor dat stukje verleden".
Hoorn had nog meer in de aanbieding: de 17e eeuwse tegelexpositie 'Dieren op Tegels', een samenwerking tussen Hoorn en het Nationaal Tegelmuseum Otterlo, die van 9 juni tot 2 juli aanstaande te zien is in Hoorn, verkast volgend jaar tijdelijk naar het Taiwan Ceramic Centre.

Dat het Taiwanese publiek belangstelling heeft voor de Hollandse periode is vorig jaar al duidelijk geworden. Toen trok een fraaie, breed opgezette expositie over de Hollanders in Taiwan duizenden bezoekers en werd het boek bij de expositie verkozen tot boek van de maand. Sporen van de Hollandse aanwezigheid zijn dan ook lang na 1662 zichtbaar gebleven. Zo schreven de aborigines nog tot eind 18e eeuw het Hollandse alfabet, met ganzenveer. Niet alleen op papier, maar ook als tattoo op het lichaam. Tot begin vorige eeuw was het woord 'pak' gebruikt om 'pacht' aan te duiden - dat woord heeft een eigen Chinees karakterteken gekregen.

En, zoals waarschijnlijk in elk ex-VOC gebied, zijn er mensen die claimen af te stammen van Hollandse voorouders. Onderzoeker Chiang: "Vooral in en rond Tainan zijn mensen te vinden met lichter haar en lichtere huidskleur en iets on-Chinese gelaatstrekken". Chiang wijst erop dat de aborigines toestonden dat hun vrouwen contacten hadden met de Hollandse kooplui. Professor Chen acht het ook goed mogelijk dat het afstammelingen betreft van Hollandse vrouwen, die waren achtergebleven in gevangenschap van de avonturier Koxinga.