Chinese symbolen

U kent ze ongetwijfeld van de Chinees-op-de-hoek, of u heeft ze gezien in de Chinese toko: de dikke lachende boeddhafiguur, de vervaarlijk uitziende man met rood gezicht en zwarte baard, en de afbeeldingen met kraanvogels of perziken. Wat beteken dergelijke symbolen? Geledraak.nl pikt er een aantal uit.
Onderin een bespreking van het boek Goden en Symbolen, dat nog veek meer uitleg geeft, gevolgd door links.  

De drie Sterrengoden


De drie Sterrengoden. V.l.n.r.: Shou (of: Shou Lao, de Oude Shou), herkenbaar aan het hoge kale hoofd: de god van het lange leven. Vaak heeft hij een perzik in de hand of is hij in gezelschap van een hert. Beiden symboliseren tevens het lang leven.
Lu, de grootste van de drie en meestal gekleed in een rijk, rood gewaad: hij symboliseert voorspoed, succes en rijkdom.
Fu, meestal gekleed in sober groen gewaad en heeft een waaier of kind in de hand: hij symboliseert geluk.
In de toko's meestal bekend in de dialectnamen als het trio Fok, Lok en Sao.

Milefo 'de lachende boeddha', en bamboe

Erg geliefd bij de Chinese klanten want hij is brenger van goed nieuws, welvaart, geluk en vrede.

Dit is de Maitreya Boeddha, de 'Boeddha die nog op aarde zal komen'. Tegen het jaar 1000 kreeg hij zijn huidige, dikbuikige vorm en werd uiterst populair.

Hij wordt altijd lachend afgebeeld, en typisch zijn de lange oorlellen - een teken van geluk in het leven. Soms heeft hij een zak over de schouders of draagt een goudklomp (zie afb.).  Een dergelijk beeld wordt dikwijls kadoo gedaan aan iemand die net een zaak heeft geopend. Ook wordt hij wel omringd door kinderen. Op de afbeelding links draagt hij een fleskalebas bij zich, een symbool voor 'nageslacht'.




Ook de bamboe (links) is een geluks-symbool. De plant is geliefd om zijn sterkte en buigzaamheid. De bamboe is altijd groen, blijft als het ware altijd jong.

De perzik (tao) is vol symboliek, maar de bekendste associatie is die met lang leven en zelfs onsterfelijkheid.
In de tuinen van de Koningin Moeder van het Westen (Xi Wang Mu), een godin die in het Kunlun gebergte huisde, stond een perzikboom die eens in de duizend jaar vruchten droeg. Bij een zo'n gelegenheid, waarbij ze alle Onsterfelijken uitnodigde voor een feestelijk diner, stal Sun Wu Kong ('Koning Aap') alle perziken van de boom - en werd onsterfelijk. Dit staat beschreven in de klassieker 'De reis naar het Westen'.

Guan Yu

Guan Yu (of: Kuan Yü), was een generaal tijdens de Han-dynastie, die samen met zijn wapenbroeders Liu Bei en Zhang Fei moedig vocht in de tijd van de val van de Han-dynastie (beschreven in de beroemde roman De Drie Koninkrijken).
Hij stierf in de strijd, werd onthoofd en zonder het gebruikelijke ritueel begraven. Dat alles maakte hem gevaarlijk: deze man, vol ongebruikte levensenergie, doolde nu op de grens van de doden en de levenden - en werd een van de vele 'hongerige geesten'.
Toch werd hij in de loop der eeuwen zeer populair, met name toen bleek dat hij een uitstekende verdrijver van demonen was. In het hele land werd tempels opgericht rond de 'beschermheer' Guan Yu. Diverse groepen eigenden zich Guan Yu toe: de kooplieden die meenden dat hij welstand bracht, maar ook de literaten. Voor velen is hij echter de god van de oorlog.
Guan Yu wordt vaak afgebeeld met rood geschilderd gelaat en soms heeft hij twee helpers bij zich, die een stempel (literatuur) en een zwaard (oorlog) dragen.

 De vis symboliseert overvloed, rijkdom. Het woord voor vis, 'yu', is fonetisch identiek aan het 'yu' dat overvloed betekent. Wanneer een vis samen met een kind wordt afgebeeld, staat dit voor de wens 'dat u veel succesvolle zonen mag krijgen'.
Het woord 'goudvis' (jinyu) betekent aldus 'goud in overvloed' - vandaar dat het houden van goudvissen erg populair is.

In de toko zijn ook beeldjes van vissers te koop.  'Ik heb vis gevangen', betekent 'ik heb meer dan genoeg'.

De draak is misschien wel het meest afgebeelde symbool in China. Al eeuwenlang is dit mythische dier onderwerp van verhalen en fantasieen en nam dan ook letterlijk en figuurlijk honderden gedaanten aan.

Op het platteland zag men de draak als brenger van onweer en regen, wat zowel vreugde als vrees kon betekenen, al naar gelang de situatie.

Zijn associatie met regen maakte hem tot symbool van de vruchtbaarheid: zijn ontwaken uit de winterslaap viel samen met de komst van de regen.


Wanneer hij opstijgt naar de hemel, volgt regen (afbeeldingen waarin twee draken spelen met een parel of bal (de donder) symboliseren dit). Dit type draak hoort tot de geeste-draken.
De andere drie soorten zijn: de hemel-draken, de aarde-draken en de schatbewaarder-draken. In het volksgeloof spelen bovendie de vier draken-koningen een rol, die heersten in de vier wereldzeeën.
Last but not least is de draak het symbool van de Chinese keizer. Deze was niet alleen de zoon van de hemel, hij was tevens de zoon van een hemelse draak.
De draak wordt al sinds 4000 v.Chr. als decoratief element gebruikt. Hij is ook terug te vinden in de Drakendans, die oorspronkelijk als regenbrengende dans werd uitgevoerd, maar nu een belangrijk onderdeel van de festiviteiten van het Chinese Nieuwjaar is. Daarnaast worden elk jaar op de 5e dag van de 5e maanmaand Drakenbootraces gehouden.



De draak inspireert ook veel westerlingen:

hier een 50 cm grote draak van chocolade die Stefan Brugmans van Luxe Bakkerij Martin uit Valkenswaard maakte voor de Dutch Pastry Award (patisserie wedstrijd) in 2005.

En goed voor de derde prijs!



Boek: Goden en symbolen, Marjolein Grubner

Wie stellen deze Chinese figuren eigenlijk voor? Wat betekenen die symbolen? In het ruim 250 pagina's tellende boek wordt dat allemaal uitgelegd, geillustreerd met verhalen uit de volksliteratuur. Het boek bevat vier onderdelen: het eerste gaat in op De Drie Leraren, te weten Boeddha, Confucius en Lao Tzu. Het tweede en meest uitgebreide behandelt de goden, zoals de Acht Onsterfelijken, de deurgoden en de Drie Sterrengoden. Dan volgen de symbolen, zoals de fleskalebas, de perzik en de vleermuis (de typisch Chinese draak ontbreekt overigens in het boek! Misschien in het aangekondigde deel 2?). Onderdeel vier bevat de getallensymboliek. Zo leren we bijvoorbeeld dat 8 het'maximale yin en de volmaakte harmonie' symboliseert. Een geluksgetal dus. Voor veel Chinezen is 4 het ongeluksgetal; het homoniem voor vier (si) betekent namelijk: sterven.

Het boek is met name een naslagwerkje, of een boek om af en toe een hoofdstuk uit te lezen. Per onderwerp worden de historische en religieuze achtergronden vermeld, de voorstelling (iconografie) toegelicht en de bijbehorende verhalen en belangrijkste varianten beschreven. Elk onderwerp is geillustreerd. Waarschijnlijk om de kosten laag te houden zijn het helaas alleen tekeningen in zwart-wit. Jammer is ook dat niet de herkomst van de illustraties is vermeld.

Dat geldt overigens ook voor de bronnen die Grubner heeft gebruikt.
In haar inleiding geeft de auteur aan dat de interpretatie van de Chinese bronnen een moeilijke zaak is: de verhalen zijn vaak eeuwenoud en bovendien geven bijvoorbeeld boeddhisten weer andere interpretaties van een verhaal of figuur dan de taoisten. Dat is inderdaad het geval, maar dat zou de auteur niet moeten ontslaan van het noemen van haar bronnen. Ook over de achtergrond van Marjolein Grubner zelf komen wij niets te weten. Het bijbehorende persbericht biedt enige verheldering door te melden dat Grubner eerder publiceerde: Honden in China (1994) en De Chinese Kalender (2e herziene druk 1999). (Opm.: in 2006 is opheldering verschaft: het boek is onder pseudoniem geschreven door stichting werkgroep Zevengesternte).

Maar goed, voor de geinteresseerde leek zijn deze bezwaren geen bezwaar. Voor het brede publiek, en zeker degenen die niet gemakkelijk Engels (of Chinees!) lezen, is dit boek een aanwinst. Een ieder die dit boek heeft gelezen kan voortaan in het Chinese restaurant op de hoek grote indruk maken op zijn disgenoten, met zijn/haar uitleg van de symboliek van de pioenroos op het schilderij aan de muur.

Sinds medio 2006 zijn aanvullingen op goden en symbolen en meer te lezen op de website van de werkgroep/auteur.

Goden en Symbolen, door Marjolein Grubner, Uitgeverij Ming Ya, paperback 256 pag., ISBN: 907217920X, Prijs: Euro 19,95.
Dit boek is ook te koop in de China Webshop Zaiton (van Geledraak)

Links/bronnen
A dictionary of Chinese symbols; Hidden symbols in Chinese life and thought, door Wolfram Eberhard, uitgeverij Routledge and Kegan Paul Ltd., 1989, paperback 332 pag., ISBN: 0415002281. (vertaald uit het Duits, 'Lexicon Chinesischer Symbole')
Uitstekend naslagwerk. Geeft korte uitleg van ca. 400 symbolen en begrippen, zoals 'seizoenen', 'kalender', 'geld'. Alfabetisch (Engels) geordend en van Chinese karakters voorzien, en sfeervol geillustreerd.

The origin of Chinese deities, door Cheng Manchao, Uitgeverij Foreign Languages Press (Beijing), 1995)

In het tijdschrift China Nu, uitgegeven door de Vereniging Nederland-China VNC zijn enkele artikelen verschenen over goden en symbolen:

"Guan Yu: van tragische held tot god", door Barend J. ter Haar, CN 1994/nr.3
"De deugd maakt de held" (over Chinese helden), door prof. E.Zürcher, CN 1994/nr.3
"De veelzijdige Guanyin", door Mark Meulenbeld, CN 1996/nr.4
Themanummer "De Chinese dierenwereld" (oa. draak, vos), CN 1995/nr.4
China's Heilige Bergen (ook online te lezen op Geledraak.nl )