Shanghai: Stad en agglomeratie

De havenstad Shanghai en directe omgeving is een van China's meest fascinerende regio's: nergens (ter wereld) is de economische expansie zo groot en verloopt zo snel. De stad vertegenwoordigt in vele opzichten de moderne Chinese cultuur. Shanghai is de grootste rivaal van Peking als het gaat om prestige en bron van vernieuwing. Veel vooruitstrevende Chinese politici uit het heden en verleden hebben hun ideeën en ervaring in Shanghai opgedaan.

Sinds de economische liberalisering in de Volksrepubliek, die in de jaren 80 van de 20e eeuw is begonnen, is Shanghai's recente opmars begonnen. De havenstad heeft zich ontwikkeld als de grote rivaal van Hong Kong als zakelijke 'mainport' van China. De internationale allure en grote projecten zoals de aanleg van het stadsdeel Pudong oefenen een grote aantrekkingskracht uit op grote Chinese en buitenlandse ondernemingen.  

De agglomeratie van Shanghai heeft een oppervlakte van ongeveer een zevende van Nederland met een bevolking van 17 miljoen inwoners (in 1999). De stad zelf telt ongeveer 10 miljoen mensen op een oppervlakte van ca. 340 vierkante kilometers. De naam 'Shanghai' betekent 'Zeewaarts'.

klik hier voor een overzicht van Shanghai-stad

De geschiedenis van de stad gaat terug tot 751 (tijdens de Tang-dynastie), toen het nog een vissersplaatsje was, gebouwd op een uitgestrekte moddervlakte niet ver van de Huangpu-rivier en enkele kreken. In de zestiende eeuw hadden er zich al enige nijverheids- en handelsactiviteiten van betekenis gevestigd. Een echte haven voor de buitenlandse handel werd Shanghai sinds het begin van de Qing-dynastie, toen er in 1685 een douanekantoor werd gevestigd. Het stadsgebied, dat we nu aanduiden als 'de Oude Chinese stad'  werd in de 17e eeuw ommuurd. Deze muur is in 1912 afgebroken. Ook van de 'oude Chinese stad' zelf is niets meer over.
Na 1842 (verdrag van Nanking, na de Opiumoorlog) werd Shanghai aangewezen als een van de zogenaamde internatioonale verdragshavens. Sindsdien werd het een centrum van buitenlandse aanwezigheid in China. Grote delen van de stad werden extraterritoriaal door de westerse koloniale machten direct bestuurd, de zogenaamde buitenlandse concessies. Zo onstonden de Internationale (=Engelse) en de Franse concessies.  

Overzicht van de voormalige internationale concessies na hun grootste uitbreiding in 1899, geprojecteerd op het moderne stadscentrum. (Donker rood: de Internationale concessie; Groen: de Franse concessie; Rood: de oude Chinese stad.
Bron: "China, Tradition and Transformation" door J.K. Fairbank en E.O. Reischauer.  

Door de semi-koloniale overheersing en slechte levensomstandigheden van de Chinese bevolking werd Shanghai een broeinest van ondergrondse activiteiten, politieke en criminele. Berucht waren de geheime (criminele) genootschappen.
In 1920 werd in Shanghai de Chinese communistische partij (CCP) opgericht.

Hierboven het gebouw waar in 1920 de Chinese Communistische Partij (CCP) werd opgericht. Het gebouwtje en de naaste omgeving worden nauwgezet in stand gehouden. Naast het gebouw bevindt zich een kleine tentoonstelling met een heldere (wel sterk propagandistische) uiteenzetting van de gebeurtenissen die tot de oprichting van de CCP hebben geleid. Veel kritiek van historici is er op de nagebouwde vergaderzaal met wassen beelden. De opstelling suggereert een sterke leiderschapsrol van Mao, hetgeen voor 1920 zeer twijfelachtig is.

In 1927 werd Shanghai uit de handen van een lokale 'Warlord' veroverd door de Guomindang onder leiding van Chiang Kai-shek (Jiang Jieshi) in coalitie met de communisten. Deze coalitie hield echter geen stand en ontaardde in een gruwelijke moordpartij op communisten. Deze gebeurtenissen en de sfeer waarin ze plaatsvonden is in veel geschiedenisboeken beschreven (zie literatuur bij de geschiedenis van de Volksrepubliek) en treffend weergegeven in de beroemde roman 'La condition humaine' (In Nederland uitgegeven onder de titel 'Het menselijk tekort') van de Franse schrijver André Malraux.
De stad werd in 1937 door de Japanners veroverd en tot 1945 bezet. (De internationale concessies ontsprongen de dans tot na de aanval op Pearl Harbor in december 1941.) Door het wanbeleid van de Nationalistische stadsregering in de jaren na de Tweede Wereldoorlog, 1945-1949, bereikte de levensomstandigheden van de burgerbevolking een dieptepunt. In 1949 veroverden de communisten Shanghai en hielden er grote schoonmaak. Een recent voorbeeld van politiek radicalisme, dat in Shanghai zijn oorsprong vond, was het optreden van de 'bende van vier' tijdens de Culturele Revolutie, die in Shanghai hun machtsbasis hadden. (Zie de geschiedenis van de Volksrepubliek).

De foto links is gemaakt voor de grote econoische groei van Shanghai sinds de jaren 90 van de twintigste eeuw. Het geeft een indruk van de Bund,
de brede boulevard langs de Huangpu-rivier,
bekend om de westerse architectuur.  

Sinds de jaren 90 van de 20e eeuw hebben de industriële ondernemingen en de haven sterk aan betekenis gewonnen en is sindsdien een van de belangrijkste economische motoren van China.

De Bund anno 2006. Gezicht vanaf de overzijde van de Huangpu-rivier.
(Foto Geledraak.nl, 2006)

Als de meest recente sprong van Shanghai in de moderniteit is de ontwikkeling van het stadsdeel Pudong, ten oosten van de Huangpu-rivier. 
De rest van de binnenstad is niet achtergebleven. Overal zijn moderne gebouwen en voorzieningen verrezen. Het "People's Square" en omgeving, ten westen van Nanjing lu, is een cultureel en sociaal centrum en hart van de stad geworden, ondanks de onmiddelijke nabijheid van de drukke verkeersader, XiZang lu (Tibet-straat). In deze buurt zijn veel overheidsgebouwen gelegen, evenals het nieuwe operagebouw en het Shanghai Museum.

Het gebied ten oosten van de Huangpu-rivier (het Huangpu-district; ruwweg de wijk tussen XiZang lu en de Huangpu-rivier) kan men zich nog iets voorstellen van het oude Shanghai. Deze wijk wordt ook aangeduid als 'de oude Chinese stad'. Toeristen en drommen autochtone inwoners vinden hier alles van hun gading. (Tip: ZiZhong lu en Fang bang lu).