Religie en filosofie tijdens de vroegste historische tijden
Het religieuze en filosofische denken in de Chinese cultuur door de geschiedenis heen is een ondogmatische samenvoeging van vele elementen vanuit verschillende religieuze en wijsgerige stromingen en uit verschillende perioden. De basis en belangrijkste kenmerken van dit gedachtegoed zijn al vroeg in de Chinese geschiedenis ontwikkeld. In de vroegste fase (tijdens het neolithicum) van deze ontwikkeling was er naar alle waarschijnlijkheid sprake van een sjamanistische natuurgodsdienst, waarbij de natuur het belangrijkste voorwerp van verering vormde en sjamanen zich met waarzeggerij bezighielden. Tijdens het neolithicum is ook al de voor de latere Chinese cultuur zo kenmerkende voorouderverering tot ontwikkeling gekomen. Vroege getuigen van wichelarij zijn de 'orakelbeenderen' uit de Shang-dynastie. In een later stadium, vooral tijdens de Zhou-dynastie, is dit gedachtegoed in de klassieke vorm tot een veel complexere ontwikkeling gekomen.

Orakelbeen uit de Shang-dynastie, bekrast met primitieve Chinese karakters en bedoeld om de kennis te nemen van de mening van de goden.

Filosofische scholen die toen ontstonden, zoals confucianisme, taoïsme en legalisme en de leer van de zogenaamde natuurfilosofie oefenden grote invloed uit op de inrichting van de latere Chinese samenleving en de hele latere intellectuele ontwikkeling tot aan het begin van de twintigste eeuw. Filosofie werd aangevuld met het geloof in hogere machten zoals geesten en demonen, aanwezig in alles wat de mens omgeeft (de hemel, de aarde, bergen, meren, de huiselijke omgeving, enz.). Ten slotte speelde waarzeggerij en bijbehorende mystiek een belangrijke rol in zowel het publieke als het persoonlijke leven in de Chinese cultuur. Hoewel het Chinese denken onder invloed gestaan heeft van buitenlandse invloeden (met name het boeddhisme), heeft het altijd een eigen ontwikkelingsweg gevolgd en is gebaseerd gebleven op de fundamenten die meer dan drieduizend jaar geleden zijn gelegd.

'De weg'
Een van de belangrijkste fundamentele gedachten is het besef, dat het gehele universum (de Kosmos) bestuurd wordt door een alles overheersend principe de 'Dao' (= 'de Weg'), zonder begin of einde. De Dao zou bestuurd worden door een stelsel van samenhangende eigenschappen en krachten, voorgesteld door het Yin-Yang principe en daaromheen gebouwde natuurfilosofie.

Pangu, schepper van de wereld.
Pangu scheidde de aarde van de hemel, volgens de mythe.
Alles om ons heen - de maan, de sterren, de bergen, de rivieren en alle levende wezens, behalve de mensen, zouden zijn ontstaan uit zijn lichaam. Hij leefde 18.000 jaar en groeide 30 cm per dag.
Op de afbeelding heeft Pangu het 'chaos-ei' (met Yin-Yang symbool) in de handen waaruit hijzelf geboren was.

Geloof in hogere machten
De diepste wortels van het Chinese gedachtegoed bestaan waarschijnlijk uit sjamanistische natuurgodsdienstige ideeën. In verband hiermee was in het Chinese gedachtegoed oorspronkelijk geen belangrijke plaats ingeruimd voor hogere macht(en) in menselijke gedaante. Ook een mogelijk leven in het hiernamaals speelde geen voorname rol gedurende de hele Chinese geschiedenis. Dit in contrast met bijvoorbeeld het jodendom, christendom en islam. De geesten van gestorvenen (zoals iemands voorvaderen) zouden zich weliswaar kunnen manifesteren onder de mensen maar niet als volwaardig wezen en verdwijnen tenslotte in het stof van de kosmos. De Chinese filosofie was vooral een ethische. Voorvaderverering (sterk ontwikkeld onder invloed van het latere confucianisme) was en is vooral van groot ethisch belang en in mindere mate spiritualistisch. Pas in de loop van de geschiedenis, met name toen het taoïsme steeds mystieker werd en na de introductie van het boeddhisme in de 3e en 4e eeuw na Chr. hebben thema's als 'leven na de dood', goden, heiligen en andere bovennatuurlijke wezens een plaats gekregen in het Chinese (religieuze) denken.
Het Yin-Yang symbool met eromheen de 8 trigrammen. Trigrammen zijn combinaties van drie gehele of onderbroken streepjes. Aan elk van de combinaties worden mystieke eigenschappen toegedicht.

Stromingen
De filosofische stromingen lijken zich vooral tijdens de periode van de 'Strijdende Staten' (481-221 v. Chr.) te hebben ontwikkeld. Dit wordt vaak verklaard door de zich verhardende onderlinge conflicten tussen de staten, die ontstaan waren nadat het centrale gezag van de Zhou koningen tijdens de vorige eeuwen vrijwel ineengeschrompeld was tot een ceremoniële functie. In deze tijd ontwikkelden zich de zgn. Honderd scholen, waarvan de confucianistische, taoïstische en legalistische de meest bekende zijn gebleven.
Confucianistische, taoïstische en legalistisch gedachten lijken met elkaar in tegenspraak, maar zijn in het dagelijkse leven ook weer sterk met elkaar verweven vanwege de gemeenschappelijke historische ondergrond.